- مطابق
![حقیقت نماز استخاره](/pe/media/k2/items/cache/00d9b1e39f02d57be65ad2a9a6eaa3b8_L.jpg?t=1486277025)
حقیقت نماز استخاره
پرسش:
السلام عليکم و رحمت الله و برکاته!
شيخ بزرگوار! میخواهم در مورد حقيقت نماز استخاره معلوماتی داشتهباشم و آن اينکه آيا استخاره کننده(مستخير) بعد از استخارهاش چيزی را در خواب میبيند؟ لطف نموده پاسخ اين پرسش را برایم ارایه فرماید.
پاسخ:
و عليکم السلام و رحمت الله و برکاته!
بدون شک پيامبر اسلام صلی الله عليه وسلم نماز استخاره را بهصورت واضح و روشن بيان فرمودهاست. در حديثی که امام بخاری و ديگران از جابر ابن عبدالله رضی الله عنهما روايت نمودهاند که گفت: رسول الله صلی الله عليه وسلم استخاره را در تمام امور مانند سورههای قرآن برای ما تعليم میداد و میفرمود: هرگاه يکی از شما قصد کاری را داشت بايد دو رکعت نماز نفل بخواند و بگويد:
اَللَّهُمَّ إِنِّيْ أَسْتَخِيْرُكَ بِعِلْمِكَ وَأَسْتَقْدِرُكَ بِقُدْرَتِكَ وَأَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ الْعَظِيْمِ، فَإِنَّكَ تَقْدِرُ وَلَا أَقْدِرُ وَتَعْلَمُ وَلَا أَعْلَمُ وَأَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوْبِ، اَللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ(هَذَا الْأَمْرَ...) خَيْرٌ لِّي فِيْ دِيْنِيْ وَمَعَاشِيْ وَعَاقِبَةِ أَمْرِيْ وَعَاجِلِ اَمْرِيْ وَ آجِلِهِ فَاقْدُرْهُ لِيْ وَ يَسِّرْهُ لِيْ، ثُمَّ بَارِكْ لِيْ فِيْهِ، وَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ (هَذَا الْأَمْرَ...) شَرٌّ لِّي فِيْ دِيْنِيْ وَمَعَاشِيْ وَعَاقِبَةِ أَمْرِيْ، وَفِيْ عَاجِلِ اَمْرِيْ وَ آجِلِهِ فَاصْرِفْهُ عَنِّيْ وَاصْرِفْنِيْ عَنْهُ وَاقْدُرْ لِيَ الْخَيْرَ حَيْثُ كَانَ ثُمَّ اَرْضِنِيْ بِهِ
(رواه بخاری)
ای الله! من بهسبب علمت از تو طلب خیر می کنم و بهسبب قدرتت از تو طلب قدرت مینمایم و از فضل عظیم تو می خواهم، چون: تو توانایی و من ناتوانم، تو میدانی و من نمیدانم، تو بسیار دانای غیبی. ای الله! اگر میدانی که این کار… برای دین، دنیا و عاقبتم خیر است آن را برای من مقدر و آسان گردان، و سپس در آن برکت بیانداز، و اگر میدانی که این کار… بهمصلحت دین، دنیا و عاقبتم نیست، آن را از من دور کن و مرا از آن منصرف نما و خیر را هرجا که هست برایم مقدر فرما و مرا از آن خشنود نما.
از اين حديث کيفيت و چگونهگی نماز استخاره واضح میگردد. بناً هرکه قصد استخاره را داشت دو رکعت نماز نفل بهنيت استخاره بخواند و بعد از ادای نماز دعای استخاره که در فوق ذکر شد را بخواند. بدين ترتيب نماز و دعای استخاره بهپايان میرسد، و همين است کيفيت نماز استخاره؛ ليکن چند امور ديگری نيز بهنماز استخاره تعلق دارد که در زير بيان میشود:
- هرگاه شخصِ بهکاری تصميم گرفت البته بعد از اين که تمام جوانب آن را تحقيق و بررسی نمود و در نتيجهی آن کار را بهنفع و مصلحتش خواند و تصميم بهانجام دادن آن گرفت، در اين وقت دو رکعت نماز نفل بخواند و بعد از آن دعای استخاره را بخواند و بهکار خود اقدام نمايد، در حقيقت اين شخص از الله سبحانه وتعالی خيرش را در خصوص اين کار خواسته است. بهاين معنی که اگر خيرش در آن بود آن را آسان بگرداند و يا او را از آن کار منصرف سازد اگر بهخيرش نباشد.
يعنی بعد از تحقيق و بررسی همه جانبه و تصميم بهکار مطلوبش نماز و دعای استخاره را خوانده و بهانجام دادن آن اقدام نماید. لذا نماز و دعای استخاره خوانده نمیشود مگر بعد از تحقيق و بررسی همه جانبه و تصميم بهکار مطلوب؛ زيرا در حديث گفتهشده است:
إِذَا هَمَّ أَحَدُكُمْ بِالأَمْرِ، فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ مِنْ غَيْرِ الفَرِيضَةِ، ثُمَّ لِيَقُلْ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَخِيرُكَ بِعِلْمِكَ...
(رواه بخاری)
هرگاه کسی از شما قصد کاری را داشت بايد دو رکعت نماز نفل بخواند، و بعد بگويد: يا الله! من از تو بهسبب علمت طلب خير میکنم...
- این ثابت نشده که پيامبر صلی الله عليه وسلم موضوع استخاره را بهديدن خواب ارتباط دادهباشد. چنانکه از کثرت راهنمائی پيامبر صلی الله عليه وسلم مردم را بهفعل استخاره معلوم میشود؛ چون: نتيجه آن را پيامبر صلی الله عليه وسلم بهخواب ارتباط ندادهاست. چنانکه در حديث حضرت جابر رضی الله عنه آمدهاست:
... فَاقْدُرْهُ لِي وَيَسِّرْهُ لِي، ثُمَّ بَارِكْ لِي فِيهِ وقوله: فَاصْرِفْهُ عَنِّي وَاصْرِفْنِي عَنْهُ، وَاقْدُرْ لِي الخَيْرَ حَيْثُ كَانَ، ثُمَّ أَرْضِنِي...
... و اگر میدانی که این کار… بهمصلحت دین، دنیا و عاقبتم نیست، آن را از من دور کن و مرا از آن منصرف نما و خیر را هرجا که هست برایم مقدر فرما...
از اين متن حديث واضح میشود که پيامبر صلی الله عليه وسلم موضوع استخاره را بهديدن خواب ارتباط نداده، بلکه آن را مربوط بهآسان گردانيدن و تقدير آن از طرف الله سبحانه وتعالی ساخته است. يعنی هرگاه شخص بهانجام آنچه استخاره نموده سعی و تلاش نمايد پس اگر آن کار برايش خير بود الله سبحانه وتعالی آن را برايش آسان میسازد و در غير آن او را از آن کار منصرف میسازد؛ چون: استخاره بهمعنای اين است که شخص اختيار و تصميم کار خود را بهالله سبحانه وتعالی میسپارد تا او سبحانه وتعالی برايش امری را اختيار نمايد، گويا مستخير(استخاره کننده) در اقدام بهعمل پيش بينی شدهاش اختيار ندارد، و اگر الله سبحانه وتعالی برای استخاره کننده چيزی را نخواست او را از آن کار منصرف میسازد.
- بدون شک از فرموده پيامبر صلی الله عليه وسلم که در حديث حضرت جابر رضی الله عنه چنین آمده:
فَاصْرِفْهُ عَنِّي وَاصْرِفْنِي عَنْهُ، وَاقْدُرْ لِي الخَيْرَ حَيْثُ كَانَ، ثُمَّ أَرْضِنِي
... و اگر بهمصلحت دین، دنیا و عاقبتم نیست، آن را از من دور کن و مرا از آن منصرف نما و خیر را هرجا که هست برایم مقدر فرما...
بعضیها چنين فهميدهاند که انشراح الصدر يا بهاصطلاح ميلان قلبی بهسوی کار مطلوب نشانهای از اختيار الله سبحانه وتعالی است که با ظهور اين نشانه شخص استخاره کننده بهسوی آن عمل حرکت نمايد و با انقباض يا عدم ميلان قلب از آن منصرف شود، چون منصرف شدن استخاره کننده از کارش با اعراض و انقباض قلب حاصل میشود. امام شوکانی در«نيل الاوطار» بهنقل از نووی گفتهاست: "خوب است که بعد از استخاره بهنشانه انشراح الصدر يا ميلان قلبی عمل شود، ليکن اين کار از هوای نفس که قبل از استخاره بود سرچشمه نگرفتهباشد و استخاره کننده بايد تصميم قبلی خود را کاملاً ترک نمايد در غير آن طالب هوای نفس محسوب میشود و نه طلب کننده خير از الله سبحانه وتعالی. در غیر آن تصميم قبلی و اختيار نفس خود را ترک کردهبود نیز طالب خير از طرف الله سبحانه وتعالی محسوب میشود.
ليکن اين نشانه(انشراح الصدر يا ميلان قلبی) چون کدام نص(دلیل شرعی) در مورد آن وارد نشده قابل ترجيح نبوده و صحيح دانسته نمیشود، اما حديثی که در اين مورد عدهای بهآن اعتماد کردهاند نزد محققين سند درستی ندارد و حديث مذکور اين است:
ابن سنی در کتاب «عمل اليوم والليلة» گفته: خبر داد برای ما ابو العباس ابن قتيبه عسقلانی، حديث بيان کرد بهما عبيد الله بن حميری، ابراهيم ابن علاء ابن نضر ابن انس بن مالک، حديث بيان کرد بهمن پدرم از پدرش و از پدر کلانش که گفت: رسول الله صلی الله عليه وسلم فرمود:
يَا أَنَسُ، إِذَا هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَاسْتَخِرْ رَبَّكَ فِيهِ سَبْعَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ انْظُرْ إِلَى الَّذِي يَسْبِقُ إِلَى قَلْبِكَ، فَإِنَّ الْخَيْرَ فِيهِ
ای انس! هرگاه قصد امری را داشتی از الله سبحانه وتعالی هفت مرتبه استخاره نما، بعد متوجه قلبت باش که چه چيز برايت روشن میشود، چون خير در آن است.
ابن حجر در فتح الباری گفته است: ...نووی در کتاب اذکار فرموده: بعد از استخاره طبق آنچه از انشراح الصدر برايش ايجاد شده انجام دهد، بهدليل حديث انس که نزد ابن سنی آمده: هرگاه تصميم امری را داشتی هفت مرتبه از الله سبحانه وتعالی استخاره نما باز متوجه قلبت باش که چه برايت ايجاد میشود چون خير در آن است، اگر صحت اين حديث درست ثابت شود قابل اعتماد است وليکن سند آن واهی و غير قابل اعتماد است.
بنابرين تنها يک مسئله باقی مانده که ما آن را در نقطه اول تذکر داديم و آن اينست که حديث اين را میرساند که استخاره بعد از اتخاذ تصميم بهانجام يک عمل مبنی بر اينکه مستخير معلومات دقيق و همه جانبه در مورد ارجحيت آن داشتهباشد، انجام داده میشود... و دليل بر دقت فهم اين مسئله حديثی است که حاکم در مستدرک از ابو ايوب انصاری رضی الله عنه روايت نموده که رسول الله صلی الله عليه وسلم فرمود:
اِكْتُمِ الْخِطْبَةَ ثُمَّ تَوَضَّأْ فَأَحْسِنِ وُضُوءَكَ، ثُمَّ صَلِّ مَا كَتَبَ اللَّهُ تَعَالَى لَكَ، ثُمَّ احْمَدْ رَبَّكَ وَمَجِّدْهُ، ثُمَّ قُلِ: اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَقْدِرُ وَلَا أَقْدِرُ، وَتَعْلَمُ وَلَا أَعْلَمُ، وَأَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ، فَإِنْ رَأَيْتَ لِيَ فِي فُلَانَةٍ، يُسَمِّيهَا بِاسْمِهَا - خَيْرًا لِي فِي دِينِي وَدُنْيَايَ وَآخِرَتِي فَاقْدُرْهَا لِي، فَإِنْ كَانَ غَيْرُهَا خَيْرًا لِي فِي دِينِي وَدُنْيَايَ وَآخِرَتِي فَاقْدُرْهَا لِي
خِطبه(خواستگاریت) را پنهان نگهدار بهصورت درست وضو بگير، بعد آنچه برايت الله سبحانه وتعالی مقرر نموده(دو رکعت نماز نفل) بخوان، بعد از آن الله سبحانه وتعالی را بهپاکی ياد کن و بگو: ای الله! تو قادر هستی و من قدرت ندارم، تو ميدانی و من نمیدانم، تو عالم بر مغيبات هستی پس اگر در(خواستگاری) فلانه زن خيری در دين، دنيا و آخرتم باشد آن را برايم نصيب بفرما، و اگر خير دين، دنيا و آخرتم در غير آن باشد همان را برايم نصيب فرما که خيرم در آن باشد.
از اين حديث واضح میشود که استخاره کننده بر خواستگاری زن معينی تصميم گرفته است، ليکن آن را پنهان نگه میدارد و ظاهر نمیکند و از الله سبحانه وتعالی استخاره(طلب خير) میکند و اختيار امر را بهالله سبحانه وتعالی میسپارد به طوریکه اگر خيرش در آن باشد اسباب آن را برايش آسان نمايد و اگر خير در غير آن باشد همان غير را برايش آسان سازد، و اين مسئله هيچ رابطهای با ديدن چيزی در خواب يا بهانشراح الصدر ندارد.
و آخر سخن اينکه آنچه در مسئله استخاره ترجيح داده میشود اين است: هرگاه شخصی تصميم بهانجام کاری داشت بعد از اينکه معلومات دقيق و همه جانبه در مورد ارجحيت آن کار داشتهباشد، در اين وقت دو رکعت نماز نفل بخواند و بعد دعای استخاره را خوانده و بهکار خويش اقدام نمايد، اين در حالی است که وی حاجتش را بهالله سبحانه وتعالی پيش کرده تا آن را آسان نمايد و اگر خيری در آن باشد و يا از آن منصرفش نمايد و اگر بهشر وی تمام شود. يعنی نماز و دعای استخاره را وقتی بخواند که معلومات دقيق از همه جوانب در مورد ارجحيت آن کار داشتهباشد، چنانکه از حديث واضح میشود:
إِذَا هَمَّ أَحَدُكُمْ بِالأَمْرِ، فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ مِنْ غَيْرِ الفَرِيضَةِ، ثُمَّ لِيَقُلْ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَخِيرُكَ بِعِلْمِكَ... .
هرگاه يکی از شما تصميم کاری را داشت، بايد دو رکعت نماز نفل بخواند و بعد بگويد: يا الله! من از تو بهسبب علمت طلب خير میکنم... .
اين است آنچه از حديث استنباط و ترجيح داده میشود، نه اينکه نماز استخاره را بخواند و منتظر باشد که در خواب چه میبيند و يا اينکه منتظر باشد تا قلبش بهانجام يا عدم انجام آن کار ميلان پيدا کند، زيرا حديث چنين فرموده:
إذَا هَمَّ أَحَدُكُمْ بِالأَمْر...
هرگاه يکی از شما تصميم کاری را داشت...
و چنانچه اکنون گفتم اين همان چيزی است که من آن را بر بعضی اقوال ديگر ترجيح دادهام، والله اعلم بالصواب.
برادر شما عطا بن خليل ابورشته